Rouw is geen belastbaar feit

Waarom de erfbelasting niet hervormd, niet gematigd, maar afgeschaft moet worden

Eerst het beeld, dan het betoog.

Een vrouw ruimt het huis leeg waarin ze is opgegroeid. Ze vindt wat iedereen vindt: foto's die niemand meer kan duiden, een la vol opladers, het handschrift van haar moeder op de achterkant van een recept. Tussen de condoleancekaarten op de deurmat ligt één envelop die niet condoleert. Die herinnert aan een termijn. Sinds dit jaar heeft ze twintig maanden om aangifte te doen in plaats van acht — de Belastingdienst noemt dat coulance. Wat er ligt te wachten verandert er niet door: over het huis waar ze nu doorheen loopt, over de spaarrekening waarvan haar moeder nooit iets voor zichzelf kocht, over alles wat één leven lang werken heeft opgeleverd en al die jaren keurig is belast, moet worden afgerekend.

Zij heeft niets gewonnen. Zij heeft iemand verloren. De wet ziet dat anders: de wet ziet een verkrijging, en op een verkrijging staat een tarief.

Dit manifest komt niet voort uit haat tegen belastingen. Belastingen zijn de contributie van een beschaving — ze betalen de school, de dijk, de rechter, en wie ze principieel afwijst, wijst de samenleving af. Dat doen wij niet. Dit manifest richt zich op één heffing die zich, anders dan alle andere, niet laat rechtvaardigen. En op de vraag die daaruit volgt en die niemand in Den Haag hardop wil stellen: als de rechtvaardiging ontbreekt, waarom bestaat de belasting dan nog?

Wat hier werkelijk wordt belast

Niet vermogen. Vermogen werd al belast toen het werd verdiend, en daarna elk jaar opnieuw toen het werd aangehouden. Wat de erfbelasting treft is iets anders: de overdracht binnen een familie. De laatste handeling van zorg die een mens kan verrichten — regelen dat de mensen van wie je houdt het beter hebben wanneer jij er niet meer bent. Dát is het belastbare feit. Geen transactie, geen winst, geen buitenkans. Liefde, in haar meest praktische vorm, met een aangiftebiljet eraan geniet.

Volg één euro door het stelsel en tel mee. Hij wordt verdiend: loonheffing. Hij wordt opzijgezet: box 3, jaar na jaar. Hij wordt besteed of vastgelegd: btw, overdrachtsbelasting, onroerendezaakbelasting. En wanneer hij ten slotte wordt nagelaten aan een kind: erfbelasting. Vier keer dezelfde euro. Geen euro in het Nederlandse stelsel wordt zo vaak aangeslagen als de euro die een gezin bijeenhoudt. Wie dit "dubbele heffing" noemt, is nog te vriendelijk.

Het eerlijke gesprek over ongelijkheid

Nu het argument van de andere kant, en wij zullen het sterker vertellen dan zijn eigen aanhangers doen. Vermogensongelijkheid is reëel. Erfenissen spelen daarin een rol; vermogen dat overgaat zonder heffing, blijft langer geconcentreerd. Wie dat wegwuift, verdient het niet om serieus genomen te worden — en dit blog wil serieus genomen worden.

Maar kijk dan ook eerlijk naar wat deze belasting in de praktijk dóét. De werkelijk grote vermogens plannen. Zij schenken tijdig, structureren juridisch, spreiden internationaal — en de ambtelijke studies die de hervorming moeten onderbouwen, rekenen er zélf op dat dit gedrag blijft bestaan. De heffing die als wapen tegen de top wordt verkocht, landt bij het gezin met één huis, één spaarrekening en geen adviseur. Dat is geen ontwerpfout. Dat is het ontwerp, twintig jaar aangekeken en nooit gerepareerd.

En zelfs als de heffing wél trof wie zij belooft te treffen, blijft de principiële fout staan. Armoedebestrijding en herverdeling zijn opdrachten aan de staat, te betalen uit de algemene middelen die wij allen al opbrengen — niet een boete op families die werkten, spaarden en over elke verdiende euro hebben afgedragen. Een rechtvaardige samenleving tilt de onderkant op. Zij verbouwt geen rouw tot opbrengst.

De val die de wet zelf zette

"Erfgenamen zijn tegenwoordig vijftigers," zegt de voorstander. "Ze hebben het niet meer nodig. Laat ouders het dan eerder geven." Uitstekend idee. Probeer het. De belastingvrije jaarlijkse schenking aan een kind is een fractie van de aanbetaling op een gemiddelde woning. De verhoogde vrijstelling voor de eigen woning — de jubelton — is afgeschaft. Alles daarboven wordt direct belast, tegen dezelfde tarieven als de erfenis zelf. Dezelfde wet die de vroege, zinvolle overdracht blokkeert, voert de late overdracht op als bewijs dat de heffing redelijk is. Dat is geen argument. Dat is een val, gezet door de partij die ook de buit int.

Ondertussen staat buiten die val een generatie die de rekensom van haar ouders niet meer kan maken. Kopen zonder hulp lukt niet; de studieschuld loopt tot ver in de dertig door; de lonen hielden de vermogensprijzen nooit bij. Voor deze generatie is de erfenis geen slagroom op een verzorgd bestaan — het is het enige kanaal waarlangs de welvaart die hun ouders nog wél konden opbouwen hen bereikt. "Kinderen erven zich rijk" is een krantenkop, geen werkelijkheid: zet de gemiddelde nalatenschap naast de gemiddelde koopwoning en de kop valt om. Precies dit kanaal zwaarder belasten, met als motivering dat er te veel doorheen stroomt, is politiek van de kilste soort — de generatie die de vermogensgroei misliep laten meebetalen aan de heffing over de vermogensgroei van hun ouders.

Twintig maanden

Er is één detail van de uitvoering dat de aard van deze belasting scherper toont dan elk tarief: de termijn. Sinds 1 januari 2026 heeft een familie twintig maanden om aangifte te doen — tot vorig jaar was dat acht. Verander de duur en de klok tikt onverminderd: in die maanden regelt een familie een uitvaart, ruimt zij een huis leeg, ontwart zij een administratie en leert zij leven met een lege stoel — en diezelfde familie moet, hoe ruim de termijn ook is opgerekt, het vermogen van de overledene taxeren, verdelen en afrekenen. Wie ook dan te laat is, bouwt alsnog belastingrente op over het verdriet.

En de aanslag vraagt euro's, geen stenen. Zit het geërfde vermogen in het ouderlijk huis, in een onderneming, in grond — dan moet er verkocht worden om te kunnen betalen. Niet omdat de familie dat wil. Omdat de kalender van de fiscus het zegt. Zo dwingt de heffing die zegt draagkracht te belasten, met regelmaat tot de liquidatie van precies datgene waarin een familie haar geschiedenis bewaart: het huis wordt te koop gezet om de belasting over het huis te voldoen. Een belasting die haar eigen grondslag opeet, meet geen draagkracht. Zij voltrekt een onteigening op afbetaling — en noemt twintig maanden coulance.

Het kan anders. Het gebeurt al.

Dit is geen utopie van een boze minderheid. In Oostenrijk verklaarde het constitutionele hof de erfbelasting in 2007 ongrondwettig; het parlement liet haar in 2008 vervallen, en zij kwam nooit terug. In Zweden — Zweden — schafte een sociaaldemocratische regering haar in 2004 af, omdat zelfs herverdelers moesten erkennen dat de heffing vooral gezinnen en familiebedrijven raakte terwijl groot kapitaal vertrok. Noorwegen volgde in 2014. In Zwitserland is de directe lijn in vrijwel alle kantons vrijgesteld. Geen van deze landen is een fiscale jungle geworden. Geen van deze samenlevingen is haar beschaving verloren. Zij besloten slechts dat een sterfbed geen kassamoment is.

En Nederland? Nederland verhoogt de discussie, niet het inzicht. De opbrengst waar het allemaal om draait rondt de rijksbegroting in de marge af — maar de schade wordt niet in de begroting geboekt. Die wordt geboekt in de aangiftetermijn na een uitvaart, in verkochte ouderlijke huizen, in families die bij de notaris leren dat vooruitdenken een vak is dat je moet kunnen betalen.

Waar wij staan

Wij geloven dat zorgen voor je kinderen geen belastbaar feit is.
Wij geloven dat rouw geen aangiftetermijn verdient.
Wij geloven dat een euro die vier keer is belast, belast is.
Wij geloven dat wie de onderkant wil optillen bij de staat moet aankloppen, niet bij een sterfhuis.
Wij geloven dat Nederland kan wat Wenen, Stockholm en Oslo konden: deze belasting afschaffen en een beschaving blijven.

Tot die dag publiceren wij. Elke week één stuk, elk stuk gebouwd op cijfers die kloppen en wetten die je kunt nalezen — want woede zonder feiten is lawaai, en dit blog is geen lawaai. Wie het oneens is, is welkom: breng een beter argument mee dan "het levert nu eenmaal op". Dat is namelijk het enige argument dat de erfbelasting nog heeft.

Dit is De Vrijstelling. Wij schrijven tot de wet is ingetrokken.