Successiewet 1956 — tegenlezingEditie 2026

DE VRIJSTELLING

Dag 013 · Instrument

De tweetrapsmaking: hoe één testamentclausule de tweede aanslag verlicht — en wat dat over de wet zegt

13 augustus 2026 · leestijd 8 min · Successiewet 1956 · art. 4:141 BW

In het notariskantoor hangt de stilte die hoort bij documenten die pas werken als je er niet meer bent. Een echtpaar van begin zeventig, twee kinderen, een afbetaald huis, spaargeld — het archetype van dit blog. De notaris legt een clausule uit die de meesten van zijn cliënten nog nooit hebben gehoord en die, eenmaal begrepen, een vraag oproept die dit artikel zal beantwoorden. De clausule heet tweetrapsmaking. De vraag is: als de wet toestaat dat één zin in een testament de tweede aanslag verlicht, wat zegt dat dan over de aanslag?

Eerst het instrument, precies. Een tweetrapsmaking (juridisch: een making onder de voorwaarde van een fideï-commis de residuo, art. 4:141 BW) is een testamentaire constructie met twee treden. Op de eerste trede staat de bezwaarde — bijna altijd de langstlevende partner — die erft, en het geërfde vermogen mag gebruiken en verteren. Op de tweede trede staat de verwachter — bijna altijd de kinderen — aan wie het testament toewijst wat er bij het overlijden van de bezwaarde nog van de erfenis over is. Het juridische scharnier is dat de verwachter, wanneer die tweede trede intreedt, niet erft van de bezwaarde maar rechtstreeks van de eerste erflater. Voor de erfbelasting betekent dat: een eigen verkrijging, met eigen kindvrijstelling en eigen tariefschijven, naast wat het kind van de tweede ouder erft. De heffing die bij het tweede overlijden anders over één opgestapelde verkrijging valt, wordt gesplitst in twee — en twee keer een vrijstelling en twee keer de tienprocentsschijf is minder dan één keer.

Het rekenvoorbeeld

Neem het echtpaar in gemeenschap van goederen: woning met een WOZ-waarde van € 480.000, spaargeld € 70.000, samen € 550.000. Route één, de kale wettelijke verdeling zonder bijzonderheden: bij het eerste overlijden gaat de helft (€ 275.000) over — de partner erft, de twee kinderen krijgen ieder een niet-opeisbare vordering van € 91.667, waarover zij bij dit eerste overlijden al erfbelasting verschuldigd zijn: € 91.667 min de vrijstelling van € 26.230, tegen 10%, is € 6.544 per kind, € 13.087 samen; de partner blijft binnen zijn vrijstelling. Bij het tweede overlijden — stel dat de partner niets interde en er geen renteclausule was — laat hij € 550.000 na, minus de twee schulden aan de kinderen (€ 183.333): grondslag € 366.667, per kind € 183.333, min € 26.230 = € 157.103 belast; dat blijft nét onder de schijfgrens van € 158.669, dus 10%: € 15.710 per kind. Totaal over beide overlijdens: circa € 44.500.

Route twee, met tweetrapsmaking op het erfdeel van de eerste ouder. Het eerste overlijden verloopt anders: de partner erft de volle € 275.000 als bezwaarde en de kinderen verkrijgen nog niets belastbaars — geen vordering, geen aanslag; het eerste overlijden kost € 0. Bij het tweede overlijden vallen er twee nalatenschappen open. De verwachtersverkrijging: het residu van de eerste erfenis, bij ongewijzigd vermogen € 275.000, per kind € 137.500 rechtstreeks van de eerste ouder — min € 26.230, tegen 10%: € 11.127 per kind. En het eigen vermogen van de tweede ouder, eveneens € 275.000, per kind € 137.500 — nogmaals min € 26.230, tegen 10%: € 11.127. Per kind € 22.254, samen circa € 44.500. Vrijwel identiek aan route één, en dat is geen toeval: bij dit vermogen blijft alles onder de schijfgrens en is het enige verschil de dubbele benutting van de kindvrijstelling bij het tweede overlijden tegenover de belaste vordering bij het eerste. Netto scheelt het hier vrijwel niets in bedrag — maar wél het volledige uitstel van de eerste aanslag naar het tweede overlijden, en dat is bij ongewijzigd vermogen ook precies wat er te winnen valt.

Verhoog het vermogen en het beeld verschuift, maar minder dan de folders suggereren: bij een gezinsvermogen van een miljoen scheelt het, bij ongewijzigd vermogen en zonder renteclausule, in dezelfde opzet ruim € 3.600 in totaal — de wettelijke verdeling splitst immers óók al, via de vorderingen. De werkelijke kracht van de tweetrapsmaking zit elders: in het uitstel van de eerste aanslag naar het tweede overlijden, en vooral in wat de partner intussen intert. Wie de constructie combineert met wat de partner werkelijk interde — reizen, zorg, het leven — ziet het residu slinken en daarmee de tweede aanslag; wie haar zet naast een renteclausule bij de wettelijke verdeling, moet kiezen, want de twee routes sluiten elkaar per erfdeel uit en welke wint, hangt af van vermogensomvang, de jaren tussen beide overlijdens en het interen. Dat is precies het soort trade-off dat een notaris moet doorrekenen en dat de rekentool op deze site voor de wettelijke-verdelingsroute inzichtelijk maakt.

De valkuilen

Instrumentele eerlijkheid gebiedt de andere kant. De bezwaarde draagt een last die het gezin moet willen dragen: een boedelbeschrijving en een jaarlijkse opgave van het bezwaarde vermogen (art. 4:138 lid 2 jo. art. 3:205 BW), zodat bij het tweede overlijden aantoonbaar is wat residu is en wat eigen vermogen — wie de erfenis van de eerste partner laat vermengen met het eigen spaargeld, maakt de constructie bewijstechnisch kwetsbaar. De bezwaarde mag verteren maar het bezwaarde vermogen doorgaans niet vrij bij testament vermaken; wie hertrouwt of een kind wil bevoordelen, botst op de eerste trede. Bij ondernemingsvermogen vergt de samenloop met de BOR maatwerk. En bij ruzie tussen kinderen levert de tweetrapsmaking het geschil op dat de wettelijke verdeling juist vermijdt: wat wás er nog over? Voor het archetypische gezin — één huis, spaargeld, geen ondernemingsvermogen, kinderen die met elkaar praten — wegen de baten meestal op tegen de last. Maar dat is een oordeel per gezin, en het vergt een notaris die het testament én de rekensom maakt.

Wat de clausule over de wet zegt

Nu terug naar de vraag uit het notariskantoor. De tweetrapsmaking is geen sluiproute; zij staat in het Burgerlijk Wetboek, wordt in elk handboek behandeld en door de Belastingdienst als gewone verkrijging krachtens erfrecht afgewikkeld. Zij is de wet, gebruikt zoals de wet het toestaat. En juist daarom is zij zo onthullend. Want zie wat zij doet: zij verandert niets aan het vermogen, niets aan wie het uiteindelijk krijgt, niets aan de behoefte of de draagkracht van wie erft — zij verandert alleen de juridische route waarlangs hetzelfde huis bij dezelfde kinderen aankomt, en de aanslag beweegt mee. Twee gezinnen met identiek vermogen en identieke kinderen betalen verschillend, omdat de een een notaris raadpleegde die deze zin kende en de ander niet. Dat is de heffing die het Standaardwerk in hoofdstuk 4 een belasting op het niet-raadplegen van een notaris noemde, hier in haar zuiverste vorm: geen vrijstelling, geen faciliteit, geen ontwijking — één zin, en de wet zelf verandert van mening over wat rechtvaardig is. Een belasting waarvan de hoogte afhangt van de formuleringskeuze in een testament, meet niets wat een belasting behoort te meten. Zij meet advies.

Gebruik de clausule dus — laat haar door uw notaris beoordelen, en als zij bij uw gezin past, laat haar opnemen; dat is geen hypocrisie maar noodweer zolang de wet bestaat. Maar merk op wat u daarmee doet: u past een zin toe die de staat kennelijk verdedigbaar acht, om een aanslag te verlichten die de staat kennelijk óók verdedigbaar acht. Beide kunnen niet tegelijk waar zijn. Waarom wij vinden dat de aanslag moet wijken en niet de zin, staat in het manifest; wat elk ander verdedigingsargument waard is, in het Weerwoord.

Veelgestelde vragen

Wat is een tweetrapsmaking?

Een testamentclausule (art. 4:141 BW) waarbij de langstlevende partner erft als bezwaarde en wat bij diens overlijden resteert, overgaat op de kinderen als verwachters — die dan juridisch van de eerste erflater erven, met eigen vrijstelling (€ 26.230) en eigen tariefschijven.

Hoeveel bespaart zij?

Bij ongewijzigd vermogen en zonder renteclausule weinig — de wettelijke verdeling splitst ook al via de vorderingen (bij € 550.000 vrijwel gelijk, bij een miljoen ruim € 3.600 totaal). De winst zit in het uitstel van de eerste aanslag en in het interen door de partner, dat het belaste residu verkleint. Het effect concurreert met een renteclausule bij de wettelijke verdeling; welke route wint, hangt af van vermogen, jaren tussen beide overlijdens en interen — laat het doorrekenen.

Wat zijn de nadelen?

Boedelbeschrijving en jaarlijkse opgave (art. 4:138 lid 2 jo. art. 3:205 BW), bewijsrisico bij vermenging, beperkte testeervrijheid van de bezwaarde, maatwerk bij BOR, en geschilgevoeligheid tussen kinderen. Vergt een notaris.

← alle dagen