Successiewet 1956 — tegenlezingEditie 2026

DE VRIJSTELLING

Dag 015 · Instrument

Het afvullegaat: de clausule die de partnervrijstelling niet laat verspillen

11 november 2026 · leestijd 7 min · Successiewet 1956, wettelijke verdeling

Een weduwnaar van achtenzestig, twee kinderen, een nalatenschap van ruim een miljoen na het overlijden van zijn vrouw. Zijn notaris wijst hem, achteraf, op iets wat bij het opstellen van háár testament niemand had benoemd: zij had een vrijstelling van € 828.035 die bij het overlijden voor het overgrote deel ongebruikt bleef liggen — niet omdat de wet dat zo wilde, maar omdat het testament er niets mee deed. Een paar regels eerder vastgelegd, en de erfbelasting die de kinderen bij dat eerste overlijden al moesten voorschieten, was tienduizenden euro's lager geweest. Die paar regels heten een afvullegaat.

Een afvullegaat is een clausule in het testament die de langstlevende partner, bovenop het gewone erfdeel onder de wettelijke verdeling, een extra geldlegaat toekent — ten koste van wat de kinderen als vordering krijgen. Het doel: de partnervrijstelling van € 828.035, die bij een gemiddelde nalatenschap grotendeels onbenut blijft, alsnog volledig gebruiken. Omdat de partner toch al niets betaalt binnen die vrijstelling, en de kinderen over hun kleinere vordering minder vrijstelling en een lager tarief kwijt zijn, daalt de erfbelasting bij het eerste overlijden — soms met tienduizenden euro's, afhankelijk van de omvang van de nalatenschap.

Waarom de partnervrijstelling vaak verspild wordt

Bij de wettelijke verdeling krijgt de partner alle bezittingen, maar wordt zijn fiscale verkrijging berekend als het eigen erfdeel: de nalatenschap gedeeld door het aantal erfgenamen, partner inbegrepen. Bij een nalatenschap van € 1,2 miljoen en twee kinderen is dat drie keer € 400.000 — ruim onder de partnervrijstelling van € 828.035. Van die vrijstelling blijft dus € 428.035 volledig ongebruikt: geen enkele andere verkrijger mag hem lenen, en hij keert nooit terug. Tegelijk betalen de kinderen, elk over hun vordering van € 400.000 min hun eigen vrijstelling van € 26.230, meteen bij dit eerste overlijden erfbelasting — in dit voorbeeld bijna € 58.887 per kind, €117.774 samen, terwijl de partner met geld had kunnen schuiven dat toch al belastingvrij zou zijn gebleven.

Het rekenvoorbeeld

Neem dezelfde nalatenschap van € 1,2 miljoen, twee kinderen, wettelijke verdeling. Zonder afvullegaat: ieder krijgt een derde, € 400.000. De partner betaalt niets; elk kind betaalt € 58.887, samen € 117.774. Met afvullegaat: het testament kent de partner een extra legaat toe van € 428.035 — precies het bedrag waarmee zijn verkrijging van € 400.000 oploopt tot de volle vrijstelling van € 828.035 — gefinancierd door de vorderingen van de kinderen met samen datzelfde bedrag te verlagen, € 214.017,50 per kind. De vordering per kind daalt dan van € 400.000 naar € 185.982,50; de erfbelasting daarover bedraagt € 16.084 per kind, € 32.167 samen. De partner betaalt nog altijd niets, want € 828.035 blijft binnen zijn vrijstelling. Besparing bij dit eerste overlijden: € 85.607 — in dit voorbeeld bijna driekwart van wat de kinderen anders hadden moeten voorschieten.

De keerzijde: het geld is niet weg, het is verplaatst

Dit is waar de meeste uitleg over het afvullegaat ophoudt, en waar dit stuk juist begint — want € 85.607 besparen klinkt als gratis geld, en gratis geld bestaat niet in de Successiewet. Het bedrag van het afvullegaat verdwijnt niet: het wordt onderdeel van het eigen vermogen van de langstlevende partner, in plaats van een vordering die de kinderen al hadden. Bij het tweede overlijden maakt dat bedrag dus gewoon weer deel uit van wát er dan nagelaten wordt — en wordt het, als het er dan nog is, nogmaals belast, dit keer tegen het kindtarief zonder de ruimte van een ongebruikte partnervrijstelling om in te schuiven. Of het testament daarbij een verrekening voor de kinderen regelt — een tegenvordering, vergelijkbaar met wat bij de gewone wettelijke verdeling gebeurt — hangt af van de precieze formulering, en verschilt per notariskantoor en per akte. Dat is geen klein detail: het bepaalt of de besparing van vandaag een besparing over beide overlijdens blijft, of alleen een verschuiving naar het tweede overlijden is, zoals ook bij de renteclausule en de tweetrapsmaking het geval is.

Wat wél vaststaat: hoe meer jaren er tussen beide overlijdens zitten, en hoe meer de langstlevende partner in die jaren daadwerkelijk uitgeeft — aan zorg, aan wonen, aan het leven zelf — hoe kleiner het bedrag dat bij het tweede overlijden alsnog in de heffing valt. Een afvullegaat is daarmee geen vuistregel die bij elke nalatenschap hetzelfde oplevert; het is een afweging die van de omvang van de nalatenschap, het aantal kinderen, de jaren tussen beide overlijdens en de exacte testamentaire regeling afhangt. Precies om die reden hoort de uitwerking bij een notaris thuis, niet bij een online rekenvoorbeeld — dit stuk laat zien wát er op het spel staat, niet wat uw testament zou moeten zeggen.

Wat dit over de wet zegt

Zet het naast de tweetrapsmaking en de renteclausule bij de wettelijke verdeling, en een patroon wordt onontkoombaar: de Successiewet kent minstens drie verschillende testamentaire technieken om precies hetzelfde te doen — de erfbelasting bij het eerste overlijden verlagen door vermogen fiscaal anders te labelen dan de kale wettekst als vanzelfsprekend aanneemt. Geen van de drie verandert wie het geld uiteindelijk krijgt. Geen van de drie is misbruik; alle drie staan in het Burgerlijk Wetboek en worden door elke notaris onderwezen. En toch betalen twee gezinnen met identiek vermogen, identieke kinderen en een identieke doodsoorzaak structureel verschillende bedragen aan erfbelasting — puur omdat de een een notaris trof die deze clausules kende, en de ander niet. Dat is, zoals hoofdstuk 4 van het Standaardwerk het noemt, een belasting op het niet-raadplegen van een notaris, en het afvullegaat is daarvan een bijzonder zuiver voorbeeld: er verandert niets aan het vermogen, niets aan de behoefte van wie erft — alleen de bewoordingen van één document.

Gebruik het afvullegaat dus gerust — laat het door uw notaris beoordelen en in uw testament opnemen als het bij uw situatie past; dat is geen hypocrisie maar noodweer zolang de wet bestaat. Maar onthoud dat elke euro die u op deze manier bespaart, een euro is die de wet eigenlijk nooit had moeten vragen. Waarom dat zo is, staat in het manifest; reken uw eigen nalatenschap, met of zonder deze clausules, door met de rekentool op deze site.

Veelgestelde vragen

Wat is een afvullegaat?

Een clausule in het testament die de langstlevende partner, naast het gewone erfdeel onder de wettelijke verdeling, een extra geldlegaat toekent — zodat de partner méér verkrijgt en de kinderen navenant minder. Het doel is de partnervrijstelling van € 828.035 volledig te benutten, die anders grotendeels onbenut blijft.

Hoeveel erfbelasting bespaart een afvullegaat?

Dat hangt af van de omvang van de nalatenschap en het aantal kinderen: bij een nalatenschap van € 1,2 miljoen met twee kinderen kan een afvullegaat de erfbelasting bij het eerste overlijden met ruim € 85.000 verlagen. Het bedrag is geen vuistregel; het hangt af van hoeveel van de partnervrijstelling anders onbenut zou blijven.

Is een afvullegaat altijd voordelig?

Niet automatisch. Het bespaart erfbelasting bij het eerste overlijden, maar het bedrag wordt onderdeel van het vermogen van de partner en kan, afhankelijk van de testamentaire regeling, bij het tweede overlijden alsnog belast worden. Of het per saldo iets oplevert, hangt af van de jaren tussen beide overlijdens en wat de partner intussen uitgeeft.

← alle dagen