Plannen tegen de erfbelasting is zelf een luxe
Marieke, 47, zit drie weken na de begrafenis van haar vader in de wachtkamer van de notaris. De nalatenschap is bescheiden: een afgelost huis, wat spaargeld, geen bedrijf. De notaris legt uit dat een testament met een renteclausule, opgesteld toen haar ouders nog beiden leefden, de erfbelasting bij het overlijden van haar moeder later met enkele tienduizenden euro's had kunnen verlagen. Haar ouders hadden daar nooit van gehoord. "Estate planning" klonk, als ze er al van gehoord hadden, als iets voor mensen met een jacht. Het was een kwestie van een paar honderd euro bij een notaris geweest, jaren geleden. Nu is het te laat: wat niet vóór een overlijden is geregeld, kan er na niet meer bij.
Estate planning tegen de erfbelasting kent twee niveaus, en alleen het eerste is voor bijna elk gezin bereikbaar. Een renteclausule, een afvullegaat of de jaarlijkse schenkvrijstelling regelt elke notaris voor een paar honderd euro. Structurering die werkelijk grote bedragen scheelt — bedrijfsopvolging, internationale planning, een familie-holding — vraagt uren fiscaal advies tegen honderden euro's per uur, en wordt pas rendabel bij een nalatenschap die dat bedrag ruim overtreft. Daartussen ligt een kloof die niemand heeft ontworpen, maar die wel precies bepaalt wie plant en wie betaalt.
Eerst het eerlijke argument, op zijn sterkst
Wie de erfbelasting verdedigt, heeft hier een reëel punt: advies over de basisinstrumenten is niet geheim en niet duur. De jaarlijkse schenkvrijstelling staat op de site van de Belastingdienst. Een renteclausule bij de wettelijke verdeling is standaardtekst in elk testament dat een gemiddelde notaris opstelt. Dit blog zelf publiceert de jaarlijkse vrijstelling, de tweetrapsmaking en het afvullegaat gratis, met rekenvoorbeelden. Niemand houdt een gewoon gezin tegen om naar een notaris te stappen. Wie dat niet doet, kiest er — onwetend of niet — zelf voor.
Waarom die vrijheid ongelijk verdeeld is
Het eerlijke argument klopt voor het eerste niveau en mist het tweede volledig. De grote besparingen in de Successiewet zitten niet in een renteclausule van een paar honderd euro, maar in structuren die alleen lonen bij schaal. De bedrijfsopvolgingsregeling, 100% vrijgesteld tot € 1.543.500 ondernemingsvermogen en 75% over het meerdere, vraagt een waarderingstraject, een voortzettingstoets en vaak jaren voorbereiding met een fiscalist — iets wat alleen zin heeft als er een bedrijf ter waarde van miljoenen in het spel is, zoals dag 003 en dag 016 laten zien. Internationale planning — emigratie, de woonplaatsfictie van dag 018, een conserverende aanslag die wel of niet wordt afgekocht — vraagt advocaten in twee landen. Niemand regelt dat voor een nalatenschap van € 400.000.
En de markt die dit soort advies verkoopt, is zelf eerlijk over wie haar klant is. Een volwaardig single family office — een kantoor dat uitsluitend het vermogen en de fiscale planning van één familie beheert — kost de sector zelf toegegeven al snel meer dan € 1 miljoen per jaar aan vaste lasten, alleen al aan gekwalificeerd personeel. Voor wie dat niet kan dragen, bieden multi family offices een toegankelijker alternatief — met instapniveaus die bij veel aanbieders tussen € 5 en € 25 miljoen aan vermogen liggen. Dat zijn geen verdachte cijfers uit een pamflet; het zijn de eigen drempelbedragen van de vermogensbeheersector. Onder die drempel bestaat de dienst eenvoudigweg niet, hoe graag een gezin ook zou willen plannen.
Een officiële bevestiging, niet een vermoeden van dit blog
Dit is geen suggestie van een site die tegen de erfbelasting pleit. Het Interdepartementaal Beleidsonderzoek (IBO) Vermogensverdeling van 2022 — de ambtelijke studie waarop latere kabinetsbeslissingen over box 3 en de BOR zijn gebaseerd — concludeert zelf dat de bedrijfsopvolgingsregeling de vermogensongelijkheid binnen generaties vergroot: erfgenamen van een onderneming profiteren van een vrijstelling die erfgenamen van spaargeld of een eigen huis niet hebben. Een rijksoverheidsonderzoek bevestigt dus exact het mechanisme waar dit blog voor waarschuwt — alleen trekt het de omgekeerde conclusie. Waar het IBO voorstelt de BOR te versmallen, pleit dit blog ervoor de hele heffing waarvoor zij compenseert, af te schaffen: niet omdat ongelijkheid niet bestaat, maar omdat de oplossing — een belasting die alleen wie kan plannen weet te ontwijken — het probleem niet oplost en de rest van de boodschap betaalt.
De cijfers die het alarm tegenspreken
En dat alarm verdient een check. Wie nu aan vermogensongelijkheid denkt, stelt zich vaak een snel groeiende kloof voor die een steeds zwaardere erfbelasting rechtvaardigt. Het CBS, geen partijpropaganda, laat iets anders zien: het aandeel van de rijkste 10% huishoudens in het totale Nederlandse vermogen daalde van 70% in 2015 naar 56% in 2023. Het aandeel van de top 1% daalde in dezelfde periode van 32% naar 23%, en van de top 0,1% van 13% naar 10%. Vermogensongelijkheid is reëel en verdient een antwoord — maar het antwoord is niet "de erfbelasting moet strenger, want de kloof groeit alleen maar", want precies dat groeien ontbreekt in de eigen metingen van het CBS. Wat wél groeit, is de kloof tussen wie professioneel advies kan betalen en wie dat niet kan — en die kloof wordt door complexere wetgeving alleen maar breder, niet smaller.
Wat dit met de miljonairsbelasting te maken heeft
Hetzelfde patroon tekent zich nu af bij box 3. Zodra de nieuwe schijf van 45% uit dag 019 realiteit wordt, zullen fiscalisten — net als ze al jaren doen bij de keuze tussen box 2 en box 3 — structureringsadvies verkopen aan wie het zich kan veroorloven: vermogen onderbrengen in een bv, dividendbeleid timen, herstructureren vóór de peildatum. Particuliere verhuurders als Hilde en Thijs uit dat stuk — drie panden, geen bv, geen fiscalist op de loonlijst — hebben die route niet. Zij betalen de volle 45% over wat ze in twintig jaar hebben opgebouwd, terwijl wie een bedrijf en een accountant al had, tijdig kan schakelen. De viervoudige heffing die dit blog telkens benoemt, krijgt op die manier een stille vijfde eigenschap: zij is het zwaarst voor wie geen toegang heeft tot het advies dat haar zou kunnen verzachten.
Wat nu te doen
Begin bij wat gratis is. Lees de jaarlijkse vrijstelling, de tweetrapsmaking en het afvullegaat vóórdat een overlijden de keuze maakt in plaats van u. Reken uw eigen situatie door met de rekentool op deze site — die bestaat juist om het soort inzicht dat anders een fiscalist kost, toegankelijk te maken voor wie geen € 1 miljoen per jaar aan een family office kan besteden. En als u van estate planning had moeten weten voordat het te laat was, zoals Mariekes ouders: deel dit stuk met iemand die het testament van zijn of haar ouders nog niet heeft gelezen.
Veelgestelde vragen
Loont het om een fiscalist in te schakelen tegen de erfbelasting?
Dat hangt van de omvang van de nalatenschap af. Een eenvoudig testament met een renteclausule of tweetrapsmaking kost bij de notaris een paar honderd euro en is voor vrijwel elk gezin de moeite waard. Uitgebreidere structurering — bedrijfsopvolging, internationale planning — vraagt uren fiscaal advies en wordt pas rendabel bij een substantiële nalatenschap.
Wat is een family office en vanaf welk vermogen is dat de moeite waard?
Een family office beheert het vermogen en de fiscale planning van één familie of enkele families. Een eigen single family office kost volgens de sector al snel meer dan € 1 miljoen per jaar aan vaste lasten; een multi family office is toegankelijker, met instapniveaus die bij veel aanbieders tussen € 5 en € 25 miljoen liggen.
Maakt de bedrijfsopvolgingsregeling (BOR) de vermogensongelijkheid groter?
Volgens het IBO Vermogensverdeling (2022) vergroot de BOR de vermogensongelijkheid binnen generaties: erfgenamen van een onderneming profiteren van een vrijstelling die erfgenamen van spaargeld of een woning niet hebben. Dat is een officiële bevinding van een interdepartementale werkgroep.
Is de vermogensongelijkheid in Nederland de afgelopen jaren toegenomen?
Niet volgens de eigen cijfers van het CBS. Het aandeel van de rijkste 10% in het totale vermogen daalde van 70% in 2015 naar 56% in 2023; het aandeel van de top 1% daalde van 32% naar 23%, en van de top 0,1% van 13% naar 10%.
Kan een gewoon gezin zelf aan estate planning doen, zonder fiscalist?
Ten dele. De jaarlijkse schenkvrijstelling, een renteclausule in de wettelijke verdeling en een afvullegaat zijn met een modern testament bij elke notaris te regelen, vaak voor een paar honderd euro. Wat uitsluitend met professioneel advies loont, ligt buiten bereik van de meeste nalatenschappen.
← alle dagen